Tình hình kinh tế năm 2023 có nhiều biến động, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như dịch bệnh, xung đột Nga – Ukraine, lạm phát,… Điều này đã tác động không nhỏ đến thị trường lao động và tỷ lệ thất nghiệp của Việt Nam đầu năm 2024.
Tỷ lệ thất nghiệp của lao động trong độ tuổi năm 2023 là 2,28%, giảm 0,06 điểm phần trăm so với năm 2022. Tuy nhiên, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên (người từ 15-24 tuổi) năm 2023 là 7,63%, cao hơn mức trung bình chung.
Dự báo, tỷ lệ thất nghiệp của Việt Nam đầu năm 2024 có thể tăng nhẹ so với cùng kỳ năm 2023. Nguyên nhân là do tình hình kinh tế thế giới vẫn còn nhiều biến động, chưa có dấu hiệu phục hồi rõ rệt. Điều này sẽ tác động tiêu cực đến hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp Việt Nam, dẫn đến tình trạng mất việc làm, thu nhập giảm sút của người lao động.
Các chuyên gia cũng cảnh báo hiện tượng, một số doanh nghiệp không thật sự khó khăn cũng chấm dứt hợp đồng lao động hoặc đóng dây chuyền sản xuất để “né” trả lương, thưởng hoặc phải trả lương theo lộ trình tăng lương tối thiểu vùng, đúng vào thời điểm cuối năm. Có thể đây là những doanh nghiệp kiểu “nay thành lập, mai giải thể” làm ăn chụp giật, không tính tới đường trường nên không gắn bó với người lao động. Nhưng vì lợi nhuận trước mắt mà cư xử tệ với người lao động là cách tự làm hại mình.
Chính những nguyên nhân như tình hình kinh tế suy thoái, tâm lý “né thưởng” của một số doanh nghiệp hay lợi dụng kẽ hở trong quy định pháp luật đã dẫn đến hiện tượng người lao động bị cho thôi việc ngay trước Tết âm lịch tại Việt Nam. Vậy người lao động cần phải làm gì để bảo vệ quyền lợi của bản thân trước tình thế “tiến thoái lưỡng nan” này.
Hai trường hợp người lao động bị thôi việc vào cuối năm
Trường hợp 1: Doanh nghiệp không gia hạn HĐLĐ với người lao động
Từ ngày 01/01/2021, khi Bộ luật Lao động 2019 có hiệu lực, quy định về việc thông báo trước khi hết hạn hợp đồng đã có sự thay đổi.
Khoản 1 Điều 45 BLLĐ năm 2019 chỉ quy định người sử dụng lao động phải thông báo bằng văn bản cho người lao động về việc chấm dứt hợp đồng lao động khi hợp đồng lao động hết thời hạn. Như vậy, từ năm 2021, doanh nghiệp vẫn có trách nhiệm thông báo bằng văn bản cho người lao động về việc hết hạn hợp đồng nhưng không cần đảm bảo về số ngày báo trước.
Nghị định 28/2020/NĐ-CP có hiệu lực ngày 15/4/2020 đã bỏ quy định về việc xử phạt đối với hành vi không báo trước ngày hết hạn hợp đồng theo thời hạn quy định tại Nghị định 95/2013/NĐ-CP. Như vậy, theo quy định hiện nay, doanh nghiệp không báo trước ngày hợp đồng lao động hết hạn sẽ không còn bị phạt hành chính.
Vậy nên, doanh nghiệp không vi phạm pháp luật trong trường hợp này và người lao động có thể tham khảo các cách sau đây để làm chủ được tình hình:
1.Tìm hiểu lý do không được gia hạn HĐLĐ và trao đổi để tiếp tục công việc với những vị trí khác trong công ty:
Người lao động cần hỏi rõ doanh nghiệp lý do không tiếp tục gia hạn hợp đồng lao động với mình. Điều này sẽ giúp người lao động hiểu rõ tình hình và có những biện pháp phù hợp như đề xuất làm ở những vị trí khác trong công ty.
2.Đánh giá khả năng tìm kiếm việc làm mới
Người lao động cần đánh giá khả năng tìm kiếm việc làm mới của mình. Nếu khả năng tìm kiếm việc làm mới cao, người lao động có thể đề nghị doanh nghiệp cho nghỉ ngay để có thời gian chuẩn bị. Nếu khả năng tìm kiếm việc làm mới thấp, người lao động có thể đề nghị doanh nghiệp cho nghỉ việc sau thời hạn báo trước.
3.Tìm kiếm việc làm mới
Khi không được gia hạn hợp đồng lao động, người lao động cần nhanh chóng tìm kiếm việc làm mới để đảm bảo thu nhập. Người lao động có thể tìm kiếm việc làm thông qua các kênh như: mạng xã hội, trang web tuyển dụng,…
4.Làm thủ tục hưởng BHXH thất nghiệp
Khi thời điểm nghỉ việc quá sát tết mà người lao động không kịp tìm việc mới, có thể cân nhắc đến việc thực hiện thủ tục hưởng BHXH thất nghiệp để có thể duy trì cuộc sống và có thêm thời gian để tìm công việc mới sau tết.
Trường hợp 2 : Doanh nghiệp chấm dứt HĐLĐ trước thời hạn
Căn cứ Điều 36 Bộ luật Lao động 2019, doanh nghiệp chỉ có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trong các trường hợp sau:
1 – Người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc theo hợp đồng.
2 – Người lao động bị ốm đau, tai nạn đã điều trị mà khả năng lao động chưa hồi phục.
3 – Do thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh nguy hiểm, địch họa hoặc di dời, thu hẹp sản xuất, kinh doanh theo yêu cầu mà đã tìm mọi biện pháp khắc phục nhưng vẫn phải giảm chỗ làm.
4 – Người lao động không có mặt tại nơi làm việc sau 15 ngày sau khi thời hạn tạm hoãn hợp đồng.
5 – Người lao động đủ tuổi nghỉ hưu, trừ có thỏa thuận khác.
6 – Người lao động tự ý bỏ việc từ 05 ngày làm việc liên tục mà không có lý do chính đáng.
7 – Người lao động cung cấp thông tin không trung thực khi giao kết hợp đồng làm ảnh hưởng đến việc tuyển dụng.
Nếu không có các lý do trên mà tự ý đuổi việc người lao động, doanh nghiệp sẽ bị coi là đơn phương chấm dứt hợp đồng trái pháp luật.
Khi rơi vào trường hợp này, người lao động thường khó tìm được tiếng nói chung với doanh nghiệp, nên có thể tham khảo theo một trong 2 cách sau để đòi lại quyền lợi của mình:
Cách 1: Khiếu nại
- Khiếu nại lần đầu: Tới người sử dụng lao động.
Nếu không được giải quyết hoặc không đồng ý với cách giải quyết của người sử dụng lao động, người lao động tiến hành khiếu nại lần hai hoặc khởi kiện tại Tòa án.
- Khiếu nại lần hai: Gửi đơn khiếu nại Chánh Thanh tra Sở Lao động – Thương binh và Xã hội, nơi doanh nghiệp đặt trụ sở chính.
- Thời hạn thụ lý đơn khiếu nại: Trong 07 ngày làm việc.
- Thời hạn giải quyết việc khiếu nại: Không quá 45 ngày (hoặc 60 ngày với vụ việc phức tạp), kể từ ngày thụ lý; ở vùng sâu, vùng xa đi lại khó khăn là không quá 60 ngày (hoặc 90 ngày với vụ việc phức tạp), kể từ ngày thụ lý.
Cách 2: Khởi kiện
Theo Điều 188 Bộ luật Lao động năm 2019, người lao động bị đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động có thể trực tiếp khởi kiện tới Tòa án theo thủ tục tố tụng dân sự mà không cần trải qua thủ tục hòa giải.
Căn cứ Điều 32, Điều 35, Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Tòa án có thẩm quyền giải quyết là Tòa án nhân dân cấp huyện nơi doanh nghiệp đặt trụ sở. Vì vậy, người lao động muốn khởi kiện phải đến đây để nộp đơn khởi kiện và thực hiện các thủ tục liên quan.
